Өнгөрсөн 30 гаруй жилд барилгын салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй үндэсний компаниудын чадавх мэдэгдэхүйц сайжирлаа. Өдгөө бид орчин үеийн орон сууц, оффис, худалдаа, үйлчилгээний барилга, уул уурхайн салбарын бүтээн байгуулалтыг дотоод нөөц, чадамждаа тулгуурлан бие даан хэрэгжүүлэх түвшинд хүрээд байна.
Барилгын салбарын энэхүү өсөлтийн ард олон хүчин зүйл бий. Тэдгээрийн нэг нь ипотекийн зээлийн хөтөлбөр юм. Урт хугацаат эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх замаар олон мянган айл өрхийг орон сууцтай болгож, зах зээлийн тогтвортой байдлыг хадгалахад ипотекийн хөтөлбөр ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Тийм ч учраас банк санхүү, барилгын салбарын хамгийн амжилттай хамтралыг “ипотек” гэж тодотгох учиртай. 20 жилийн түүхтэй “Монголын ипотекийн корпораци (МИК) ОССК” ХХК орон сууцны зээлийн эх үүсвэрийг олон улсын жишгээр шийдвэрлэж буй нь ололт хэдий ч нөгөө талд үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өссөөр байна. Тиймээс мэргэжлийн холбоог тэргүүлэн ажиллаж буй миний бие суурь шалтгааныг нь тайлбарлахыг хүсэж байна.
Нэгдүгээрт, барилгын төсөл хэрэгжүүлэгчид газрыг зах зээлийн өндөр үнээр худалдан авдаг. Энэ нь барилгын өртөгт шууд нөлөөлдөг. Хэрэв иргэдийг орон сууцжуулах нь үнэхээр ач холбогдолтой бол дэмжлэг нь газрын бодлогоос эхлэх ёстой. Түүнчлэн газрыг зориулалтын дагуу ашиглаагүй тохиолдолд гэрчилгээг нь цуцлах эрх зүйн зохицуулалт байдаг. Гэсэн ч хэрэгжилт нь сул байна. Үүний улмаас “газар” хэмээх баялаг хөгжүүлэлт хүлээсэн актив болж, эрэлт нийлүүлэлтийн хэлхээг хязгаарлаж байна. Иймд хөгжлийн бодлогуудын уялдааг сайжруулж, газрыг хугацаанд нь эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бодит механизм бий болгох шаардлагатай.
Хот суурины бүсэд хамаарах газрыг анхны зориулалтаар нь ашиглалгүй, арилжааны хэрэгсэл болгон дамлан худалдаалж байгааг анхаарах хэрэгтэй.
Өртөг нэмдэг удаах хүчин зүйл нь шат шатны зөвшөөрөл юм. Эрх бүхий байгууллагуудын шийдвэр гаргах үйл явц удаан байгаагаас төсөл хугацаандаа эхлэхгүй байх тохиолдол түгээмэл. Алдагдсан цаг хугацаанд зардал өсөж, дарамт нь үнээр дамжин хэрэглэгчид хүрдэг. Монгол орны эрс тэс цаг уурын нөхцөлд барилгын ажил идэвхтэй үргэлжлэх хугацаа хэдхэн сараар хэмжигддэг учир зөвшөөрөл олгох үйл явцыг улс орнуудын туршлагаас судалж, сайжруулах хэрэгтэй. Сингапурт бүх зөвшөөрлийг нэг цахим платформоор дамжуулан 10-20 хоногт шийдвэрлэдэг. Харин БНСУ-д хуульд заасан хугацаа хэтэрвэл зөвшөөрөл автоматаар олгогдсонд тооцдог. Дубайд стандарт төслүүдийг “fast-track” системээр 5-7 хоногт шийдвэрлэдэг. Эдгээр нь хүний оролцоог бууруулж цахимжуулснаараа нийтлэг чанартай.
Үүнээс гадна дэд бүтцийн холболтыг ил тод тариф, хүчин чадалд суурилсан тогтолцоонд шилжүүлэх нь чухал. Мөн холболтын төлбөрөөс бүрдэх орлогыг дэд бүтцийн санд төвлөрүүлж, эрчим хүч, ус, дулааны эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх, дамжуулах байгууламжуудын хүчин чадлыг сайжруулахад чиглүүлбэл хот төлөвлөлт бодит санхүүжилттэй болно. Өндөр хөгжсөн орнууд ийм тогтолцоонд аль хэдийнэ шилжсэн. Эцэст нь дүгнэхэд, орон сууцны үнийг тогтворжуулж, иргэдэд хүртээмжтэй болгохын тулд тогтолцооны цогц реформ хийх шаардлагатай. Газрын бодлого, зөвшөөрлийн тогтолцооны шинэчлэл, дэд бүтцийн санхүүжилтийг шийдэхгүй бол орон сууцны үнэ тогтворжих боломжгүй.
2026.06 сард хэвлэгдсэн "Монголын орон сууцны санхүүжилтийн суурь - 20 жил" сэтгүүлийн тусгай дугаар, МБҮА-ийн Ерөнхийлөгч Н.Баярсайханы "Үнэ тогтворжуулах гарц нь тогтолцооны шинэчлэл" нийтлэл, 25 дугаар тал